بررسی فرآیند تغییر و شکل‌گیری ساختارهای سیاسی خاورمیانه با رویکرد جهانی

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار جغرافیای سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

تغییرات و تحولات گسترده‌ای که منطقه جغرافیایی خاورمیانه در یک قرن اخیر تجربه کرده است محصول مجموعه متفاوتی از عوامل تأثیرگذار می‌باشد. مطالعه عوامل مؤثر بر دگرگونی ساختار این منطقه جغرافیایی مدت‌ها است که موردتوجه محققانی از رشته‌های گوناگون علمی شده است. پژوهش حاضر که بر بستر دانش جغرافیای سیاسی انجام‌یافته است به دنبال پاسخگویی به این پرسش است: چه عواملی در شکل‌گیری ساختار سیاسی منطقه خاورمیانه مؤثر بوده‌اند؟ یافته‌های این تحقیق نشان‌دهنده آن است که به‌صورت کلی عوامل مؤثر بر این منطقه جغرافیایی را می‌توان در قالب دو گروه عوامل تاریخی و نوظهور طبقه‌بندی کرد. از طرف دیگر، تحلیل‌های ژئوپلیتیک این عوامل حکایت از آن دارد که شکل‌گیری و تحول ساختار سیاسی منطقه خاورمیانه همواره تحت تأثیر دودسته عوامل زیر بوده است: عوامل درونی (یا درون‌زا) و عوامل بیرونی (یا برون‌زا). تحلیل و ارزیابی یافته‌های این پژوهش بیانگر آن است که در کوتاه‌مدت خاورمیانه به‌عنوان یک منطقه ازهم‌گسیخته جغرافیایی به حیات خود ادامه خواهد داد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the process of changing and shaping the political structures of the Middle East with a global approach

نویسندگان [English]

  • Abbas Asheri 1
  • ezzatollah ezzati 2
1 PhD Student in Political Geography, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor of Political Geography, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The vast changes that the geographical region of the Middle East has experienced in the last century are the product of a different set of influential factors. The study of factors affecting the transformation of the structure of this geographical region has long been the focus of researchers in various scientific disciplines. The present study, which is based on the knowledge of political geography, seeks to answer the question: What factors have been effective in shaping the political structure of the Middle East? The findings of this study indicate that in general, the factors affecting this geographical area can be classified into two groups of historical and emerging factors. On the other hand, geopolitical analyzes of these factors indicate that the formation and evolution of the political structure of the Middle East region has always been influenced by the following two factors: internal (or endogenous) factors and external (or exogenous) factors. Analysis and evaluation of the findings of this study indicate that in the short term, the Middle East will continue to exist as a geographically disintegrated region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Geopolitics
  • Convergence
  • Divergence
  • Region
  • Globalization
  1. احمدی‌پور، زهرا و رشیدی، یونس (1397) تحلیل ژئوپلیتیک: بازنمایی فضاهای ترس در سینما، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال 14. شماره 2، صص. 55-21.
  2. احمدی‌پور، زهرا و رشیدی، یونس (1399) تصویرسازی جغرافیایی و بازنمایی ژئوپلیتیکی، تهران: دانشگاه تهران.
  3. حافظ‌نیا، محمدرضا و کاویانی راد، مراد (1383) افق‌های جدید در جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت.
  4. حافظ‌نیا، محمدرضا و کاویانی راد، مراد (1393) فلسفه جغرافیای سیاسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  5. حافظ‌نیا، محمدرضا (1383) ژئوپلیتیک، علم یا گفتمان: یک تردید فلسفی، مقاله ارائه‌شده به نخستین کنگره علمی انجمن ژئوپلیتیک ایران، تهران
  6. حافظ‌نیا، محمدرضا (1385) اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: انتشارات پاپلی
  7. حافظ‌نیا، محمدرضا (1388) خلیج‌فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، تهران: انتشارات سمت.
  8. حافظ‌نیا، محمدرضا (1396) آرا و نظریه‌های علمی دکتر محمدرضا حافظ‌نیا، به اهتمام سید عباس احمدی، مشهد: انتشارات پاپلی
  9. حجازی، محمدحسن (1382) جهانی‌شدن و دین (مجموعه مقالات)، تهران: روزنه.
  10. حسین‌پور پویان، رضا (1392) تبیین مؤلفه‌های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی در مناطق ژئوپلیتیکی، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال 9، شماره 2، صص 203-161.
  11. درایسدل، آلاسدایر و بلک، جرارد اچ (1374) جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
  12. سهیلی نجف‌آبادی، سهیل؛ کشیشیان سیرکی، گارینه؛  قائدی، محمدرضا؛   سیمبر، رضا (1398) بررسی تأثیر سیاست‌های نظامی بر امنیت منطقه‌ای خلیج‌فارس، فصلنامه مطالعات بین‌المللی، سال 16، شماره ، صص. 182-155.
  13. سیمبر، رضا (1387) ایران و منطقه‌گرایی در آسیای جنوب غربی: راهبرد و راهکارها در سیاست خارجی ایران،
    سیاست نظری، دوره جدید، شماره 5، صص.128-113.
  14. عالم، عبدالرحمن (1373) بنیادهای علم سیاست، تهران: نشر نی.
  15. عزتی، عزت ا... . (1373) ژئواستراتژی، تهران: انتشارات سمت.
  16. عزتی، عزت ا.... (1371). ژئوپلیتیک، تهران: انتشارات سمت.
  17. قوام، عبدالعلی (1386) اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل، تهران: انتشارات سمت.
  18. کاستلز، مانوئل (1385) عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنـگ، ظهور جامعه شبکه‌ای، ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران: انتشارت طرح نو
  19. کاظمی، حجت‌ا... (1395) خیزش‌های هویتی، دولت‌های شکننده و بحران ژئوپلیتیک خاورمیانه، فصلنامه ژئوپلیتیک دوره 13، شماره 45، صص.172-146.
  20. کمپ، جفری و هارکاوی، رابرت (1383) جغرافیای استراتژیک خاورمیانه، جلد دوم، ترجمه: سید مهدی حسینی متین، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  21. کوهن، سوئل برنارد (1387) ژئوپلیتیک و نظام جهانی، ترجمه عباس کاردان، تهران: انتشارات ابرابر معاصر.
  22. گلدمن، لوسین (1369) نقد ساخت‌گرایی تکوینی، ترجمه؛ محمدتقی قیاثی، تهران: چاپ مهارت.
  23. گل‌محمدی، احمد (1386) جهانی‌شدن، فرهنگ، هویت، تهران: نی.
  24. لفافچی، مینو؛ دهباشی، شریف مزین؛ اعتصام، ایرج (1399) شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های معماری و فرهنگ با تکیه بر کاربرد فناوری در عصر جهانی‌شدن (موردمطالعه: شهر تهران)، فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دوره 20، شماره ، صص. 267-253.
  25. مجتهدزاده، پیروز (1379) ایده‌های ژئوپلیتیک و واقعیت‌های ایرانی، تهران: نشر نی.
  26. مجتهدزاده، پیروز (1381) جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران: سمت.
  27. مجتهدزاده، پیروز (1385) کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلیتیک خلیج‌فارس، ترجمه حمیدرضا ملک محمدی، تهران: د فتر مطالعات سیاسی و بین‌الملل.
  28. مجتهدزاده، پیروز (1388) دریای خزر تصویری ژئوپلیتیکی از مانعی در راه همکاری‌های منطقه‌ای، ترجمه سید مرتضی میر مطهری، ماهنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره 5/6، صص. ۱۶۱- ۱۶۲.
  29. مرادی، پرنا؛ کلهرنیا، بیژن؛ قنبری، نوذر (1397) ساختارگرایی و تأثیر آن بر شهرسازی، فصلنامه آمایش محیط، دوره 11، شماره 42، صص. 212-187.
  30. مستقیمی، بهرام و قوام ملکی، حمید رضا (1387) امکان‌سنجی شکل‌گیری سامانه منطقه‌ای در اکو، مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره1، شماره2، صص.142-123.
  31. میرحیدر، درّه (1377) ژئوپلیتیک: ارائه تعریفی جدید، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال 13. شماره ۴، صص.23-3.
  32. میرحیدر، دره (1380) مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت.
  33. میرحیدر، دره (1386) مفاهیم بنیادی در جغرافیای سیاسی، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. تهران
  34. نقیب‌زاده، احمد (1388) تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل، تهران: نشر قومس.
  35. یزدان‌پناه درو، کیومرث و دولتی، رضا (1400) نقش ژئوپلیتیک کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا در امنیت منطقه‌ای (مطالعه موردی: ایران و اعراب)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 53، شماره 1، صص. 282-265.
  36. Butenschon, Nils A. & Davis, Uri. & Hassassian, Manuel. (2019) Citizenship and the state in the Middle East: approaches and applications, Syracuse: Syracuse University Press.
  37. Cohen, Suel. B. (1994) Geopolitical in the new world era. In Demko, G. J. & Wood, W. B., Recording the World. USA: West View Press.
  38. Cohen, Suel. B. (2003) The 2002 annual political geography lecture -Geopolitical realities and United States foreign policy, Political Geography, Vol.22, pp. 1-33.
  39. Dikshit, R. D. (1995) Political Geography. New Delhi: Tata McGraw-Hill Publishing Company limited.
  40. Elden, Stewart. (2004) Understanding Henri Lefebvre: Theory and the Possible, London: Continuum.
  41. Emirbayer, Mustafa. & Mische, Ann. (1998) "What Is Agency?", American Journal of Sociology, Vol.103, No.4, pp. 962–1023.
  42. Rashidi, Yunes. & zahra, ahmadipor. & Mahdi, Karimi. (2016) The impact of cyber space on Egypt’s revolution, International Journal of Humanities. Vol.23, No.1, pp. 99-119.
  43. Rashidi, Yunes; AhmadiPour, Zahra; Alemi, Akbar; and Bayat, Moloud. (2021) The Role of Geographical Imagination and Geopolitical Representation in Dividing Space/Place into "our" and "their", Geopolitics Quarterly, Vol.16. No. 4, pp. 79-100.
  44. Waters, A.L. (2000) Globalization, information and developing countries: A selected guid to information resources. [online]. Available at: http://slis.ualberta.ca/issues/alg۱/global.htm/
  45. Yalem, J. R. (1965) Regionalism and world order. Washington: Public Affair Press.