واکاوی ناپایداری کالبدی و زیست‌محیطی روستاهای مرزی مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان زاهدان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه زابل

2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه زابل

3 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه زابل

چکیده

توسعه پایدار حالت تعادل و توازن میان ابعاد مختلف توسعه می‌باشد که هدف آن بهبود بخشیدن به شرایط کیفی زندگی انسان است. هدف نهایی برنامه‌ریزان و مدیران توسعه روستایی بهره‌برداری بهینه از منابع و ایجاد رابطه متعادل و متوازن میان انسان، اجتماع و طبیعت بر اساس الگوی توسعه پایدار روستایی است. با توجه به افزایش ناپایداری روستاها در مناطق مرزی هدف پژوهش بررسی عوامل مؤثر در ناپایداری کالبدی و زیست‌محیطی روستاهای مرزی بخش مرکزی شهرستان زاهدان می‌باشد. روش پژوهش توصیفی- پیمایشی است. ابزار گرداوری اطلاعات پرسشنامه محقق ساخته می­باشد. برای تجزیه و تحلیل داده­ها از نرم افزار Spss بهره­ گرفته شده است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که بخش عمده روستاهای موردمطالعه ازنظر شدت ناپایداری کالبدی و زیست‌محیطی در شرایط نامطلوب و غیرقابل قبولی می‌باشند. نتایج آزمون آنوای مکرر نیز مؤید آن است که تفاوت قابل‌توجهی بین مؤلفه‌های مختلف ناپایداری کالبدی و زیست‌محیطی وجود دارد و بالاترین میزان ناپایداری مربوط به مؤلفه‌های زیست‌محیطی می‌باشد. از طرف دیگر، نتایج آزمون همبستگی پیرسون، گویای ارتباط معکوس بین سطح عملکرد دستگاه‌های اجرایی با شدت ناپایداری کالبدی روستاهای موردمطالعه بوده است. بااین‌وجود، با توجه به ضعف عملکرد دستگاه‌های اجرایی در بخش‌های مختلف زیست‌محیطی، هیچ‌گونه ارتباط معناداری بین سطح عملکرد دستگاه‌های اجرایی دولت با شدت ناپایداری زیست‌محیطی آن‌ها مشاهده نشده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of physical and environmental instability of border villages Case study: Central part of Zahedan city

نویسندگان [English]

  • sadegh asghari lafmajani 1
  • hamidreza nasimi 2
  • soghra hedayatifar 3
1 Associate Professor of Geography and Rural Planning, University of Zabol
2 Master of Geography and Rural Planning, University of Zabol
3 M.Sc. Student in Geography and Rural Planning, University of Zabol
چکیده [English]

Sustainable development is a state of equilibrium between different dimensions of development that aims to improve the quality of human life. The ultimate goal of rural development planners and managers is to make optimal use of resources and to create a balanced and balanced relationship between human, community and nature based on the rural sustainable development model. The aim of this study was to investigate the factors affecting the physical and environmental instability of border villages in the central part of Zahedan. The research method is descriptive-survey. Data gathering tool is a researcher-made questionnaire. Spss software was used to analyze the data. The findings of the study show that the majority of the studied villages are severely inadequate and unacceptable in terms of severity of physical and environmental instability. Repeated ANOVA test results also indicate that there is a significant difference between different components of physical and environmental instability and the highest degree of instability is related to environmental components. On the other hand, the results of Pearson correlation test showed an inverse relationship between the level of performance of executive devices with the severity of physical instability in the studied villages. However, due to the weakness of the performance of the executive in different environmental sectors, there was no significant relationship between the level of performance of the executive and the severity of their environmental instability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Physical instability
  • Environmental instability
  • Frontier villages
  • Zahedan City
1)      اصغری‌لفمجانی، صادق و فرهمند، جسیم (1395) واکاوی مشکلات توسعه کالبدی - فیزیکی در روستاهای کوهستانی (منطقه مطالعه: شهرستان کامیاران)، فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی، سال 6، شماره 2، صص. 56-37.
2)      ایمانی، بهرام؛ خلیفه، ابراهیم؛ محمدی، زهرا (1398) بررسی عملکرد طرح هادی در پایداری سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: روستای ورس، شهرستان البرز)، مجموعه مقالات چهاردهمین کنگره انجمن جغرافیای ایران، تهران: انجمن جغرافیای ایران.
3)      بریمانی، فرامرز و اصغری‌لفمجانی، صادق (1389) تعیین شدت ناپایداری زیست‌محیطی سکونتگاه‌های روستایی سیستان با استفاده از مدل ارزیابی چند معیاری، فصلنامه جغرافیا و توسعه، دوره8، شماره 19، صص. 144- 127.
4)      بهرامی، رحمت‌الله (1392) سنجش سطوح توسعه روستایی دهستان‌های شهرستان روانسر به روش Topsis، مجله چشم‌انداز جغرافیایی در مطالعات انسانی، سال 8، شماره 23، صص. 89-73.
5)      پروری، توحید (1393) نقش پدافند غیرعامل در پایداری کالبدی سکونتگاه‌های روستایی مناطق مرزی (مطالعه موردی: سکونتگاه‌های روستایی نوار مرزی شهرستان پیرانشهر)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد (استاد راهنما: عبدالرضا رکن‌الدین افتخاری)، تهران: دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس.
6)      پور طاهری، مهدی و نقوی، محمدرضا (1391) توسعه سکونتگاه‌های روستایی با رویکرد توسعه پایدار (مفاهیم، نظریه‌ها، راهبردها)، فصلنامه مسکن و محیط روستایی، دوره31، شماره 137، صص. 70 -53.
7)      پیشگاهی‌فرد، زهرا؛ قالیباف، محمدباقر؛ حیدری‌فر، محمدرئوف؛ حیدری، شهریار (1393) بسترهای ژئوپلیتیکی قاچاق کالا و ارز با تأکید بر بازارچه‌های مرزی (مطالعه موردی: استان کرمانشاه)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 46، شماره 3، صص. 484- 465.
8)      حاجی‌شاه‌کرم، محسن (1391) بهسازی طبیعت و حفاظت از محیط‌زیست روستایی. سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری و روستایی.
9)      حسن‌آبادی‌زاده، نرگس؛ محمدی، بک‌ها؛ رحیمی، احسان (1390) نقش آلـودگی هـوا در محیط‌زیست. گرگان: دانشـگاه پیام نور.
10)   حسینی، ساره؛ اولادی، جعفر؛ امیرنژاد، حمید (1394) اولویت‌بندی معیارها و شاخص‌های اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی پارک‌های ملی با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چند معیاره TOPSIS, SAW, Entropy، نشریه پژوهش‌های علوم و فناوری چوب و جنگل، دوره22، شماره 4. صص. 27-1.
11)   خسرو بیگی، رضا؛ شایان، حمید؛ سجاسی‌قیداری، حمدالله؛ صادقلو، طاهره (1390) سنجش و ارزیابی پایداری در مناطق روستایی با استفاده از تکنیک تصمیم‌گیری چندمتغیره فازی- تاپسیس، فصلنامه پژوهش‌های روستایی، سال 2، شماره 1، صص. 185 -151.
12)   رحمانی‌فضلی، عبدالرضا و پریشان، مجید (1385) تحولات ساختاری- کارکردی ناشی از تبدیل روستا به شهر (مطالعه موردی: کانی سور- شهرستان بانه)، فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دوره9، شماره 12، صص. 128- 101.
13)   رکن‌الدین‌افتخاری، عبدالرضا؛ بدری، سیدعلی؛ سجادی‌قیداری، حمدالله (1390) بنیان‌های نظریه‌ای برنامه‌ریزی کالبدی مناطق روستایی، تهران: معاونت عمران روستایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.
14)   سعیدی، عباس و طالشی، مصطفی (1383) ناپایداری سکونتگاه‌های کوچک کوهستانی ناحیه آلاداغ در شمال خراسان، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 3، صص. 29-1.
15)   سعیدی، عباس؛ مرادی، ابوالفضل؛ رحمانی، بیژن؛ رحمانی‌فضلی، عبدالرضا؛ عزیزپور، فرهاد (1396) تحلیل پایداری بستر کالبدی- فضایی با تأکید بر جریان‌های حاکم بین شهر و سکونتگاه‌های روستایی در ناحیه ابهر زنجان، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال 9، شماره 3، صص 17-1.
16)   شیرمرد، حجت؛ بحرودی، عباس؛ عادلی، امیر (1394). روش تحلیل سلسله مراتبی فازی در سامانه اطلاعات کانی به‌منظور تعیین نقاط بهینه حفاری در کانسار مس پرفیری نیسیان، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی سپهر، دوره 24، شماره 93، صص. 100-91.
17)   عنابستانی، علی‌اکبر؛ شایان، حمید؛ احمدزاده، سحر (۱۳۹۰) برآورد میزان تأثیرپذیری مشارکت زنان از سرمایه اجتماعی در نواحی روستایی (مطالعه موردی: دهستان درزآب- شهرستان مشهد)، مجله تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دوره11، شماره ۲۱، صص. ۹۰-۶۹.
18)   عنابستانی، علی‌اکبر؛ شایان، حمید؛ شمس‌الدینی، رضا؛ تقیلو، علی‌اکبر؛ زارعی، ابوالفضل (1392) ارزیابی پایداری اقتصادی در مناطق روستایی با استفاده از فن تصمیم‌گیری چند معیاره تخصیص خطی (مطالعه مــوردی: بخش جعفرآباد، شهرستان قـم)، جغرافیا و مطالعات محیطی، دوره 1، شماره 4، صص. 140-‌118.
19)   قادری‌حاجت، مصطفی؛ عبدی، عرفان؛ جلیلی‌پروانه، زهرا؛ باقری سرنجیانه، ناصر (1389) نقش بازارچه‌های مرزی در امنیت و توسعه پایدار نواحی پیرامون (مطالعه موردی: بازارچه‌های مرزی استان خراسان جنوبی)، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال 6، شماره3، صص.151- 121.
20)   کامران، حسن؛ پریزادی، طاهر؛ حسینی‌امینی، حسن (1390) ساماندهی فضایی نواحی مرزی هم‌جوار با مرز ایران و پاکستان با رویکرد پدافند غیرعامل، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 2، شماره 5، صص. 132- 109.
21)   کهنه‌پوشی، هادی؛ عنابستانی، علی‌اکبر (1391) بررسی رابطه بین فاصله از مرز و میزان درآمد و اشتغال در قاچاق کالا (مطالعه موردی: بخش خاو و میرآباد مریوان)، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال 4، شماره 15، صص. 24- 1.
22)   گل‌وردی، عیسی (1390) محدودیت‌ها و فرصت‌های توسعه اجتماعی– فرهنگی نواحی مرزی، فصلنامه رهنامه سیاست‌گذاری، سال 2، شماره 3، صص .41- 11.
23)   محمدی، رضا (1394) گزارش سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به انضمام شناسنامه امنیتی بخش مرکزی زاهدان. زاهدان: فرمانداری شهرستان زاهدان.
24)   محمدی، سعدی؛ طالشی، مصطفی؛ رستمی، شاه‌بختی (1394) ناپایداری سکونتگاه‌های روستایی از دید شوراها و دهیاری‌ها در منطقه کوهسـتانی و پایکـوهی زاگرس (مطالعه مــوردی: روسـتاهای شهرستان‌های مریـوان و سروآباد)، جغـرافیا (فصلنامه علمی ـ پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، سال 13، شماره 46، صص 91 ـ 63.
25)   محمدی‌آشنانی، محمدحسین؛ محمدی‌آشنانی، علی؛ حسنی، الهام (1387) پیشنهاد فرآیند تطبیقی ارزیابی و برنامه‌ریزی محیط‌زیست جهت توسعه پایدار روستایی در ایران، فصلنامه روستا و توسعه، سال 11، شماره 1، صص.100- 77.
26)   مهدوی‌فر، غلامرضا (1393) بررسی موانع و چالش‌های توسعه روستاهای مرزی (مطالعه موردی: بخش سنگان شهرستان خواف)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد (استاد راهنما: حمید شایان)، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی.
27)   یاری‌حصار، ارسطو؛ بدری، سیدعلی؛ پور طاهری، مهدی؛ فرجی‌سبکبار، حسنعلی (1390). سنجش و ارزیابی پایداری حوزه روستایی کلان‌شهر تهران. پژوهش‌های روستایی، سال 2، شماره 4، صص. 122- 89..
28)   Ayres, H. & Burns, P. & Church, T. & Davis, Sh. & Swaffield, S. (2010) Development of a Conceptual Framework for Sustainability Indicators Used in Structure Planning. Land Environment and People Research Report No13, New‌ Zealand: Lincoln University.
29)   Boggia, A. & Rocchi, L. & Paolotti, L. & Musotti, F. & Greco, S. (2014) Assessing rural sustainable development potentialities using a dominance-based rough set approach, Journal of environmental management, Vol.144, pp.160-167.‌
30)   Fan, W. & Shang, G. Z. (2013) Sustainable Development of the Rural Ecological Environment planning Studies: A Case Study on Dong baizh uang beidui Village, Advanced Materials Research, Vol.742, pp.432-436.
31)   Hissa, H. R. & Alves Filho, N. T. & Costa, M. & Strauch, G. & Bassi, L. & de Assis, R. L. (2019) Sustainable rural development in Rio de Janeiro state: the Rio rural program. In Strategies and Tools for a Sustainable Rural Rio de Janeiro (pp. 23-39), Cham: Springer Publishing‌.
32)   Marsden, T. & Sonnino, R. (2008) Rural development and the regional state: Denying multifunctional agriculture in the UK, Journal of rural Studies, Vol.24, pp.422-431.
33)   Namdar, R. & Sadeghi, H. (2013) Investigation of Major Challenges of Rural Development in Iran Utilizing Delphi Technique, Journal of agriculture science and technology, Vol.15, No.3, pp.445-455.
34)   Okada, T. & Haynes, K. & Bird, D. & Honert, R. & King, D. (2014) Recovery and resettlement following the 2011 flash flooding in the Lockyer Valley, International Journal of Disaster Risk Reduction, Vol.8, pp.20–31.
35)   Polido, A. & Joao, E. & Ramos, T. B. (2014) Sustainability approaches and strategic environmental assessment in small islands: An integrative review, Ocean & Coastal Management, Vol.96, pp.138-148.
36)   Rasekhi, B. & Ghambarali, R. (2013) Solutions for Sustainable Rural Development Utilizing Delphi Technique, International Research Journal of Applied and Basic Sciences, Vol.11, No.5, pp.1380-1387.
37)   Roboredo, D. & Bergamasco, S. M. & Bleich, M. E. (2016) Aggregate index of social – environmental sustainability to evaluate the social – environmental quality in a watershed in the Southern Amazon, Ecological Indicators, Vol.63, pp.337-345.