آشکارسازی و ارزیابی تغییرات دوره‌ای رودخانه مرزی سومبار در شمال شرق ایران از شاخص‌های مورفومتری رودخانه و سنجش‌ازدور

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 دانشگاه حکیم سبزواری دانشکده جغرافیا و علوم گروه ژئومورفولوژی و اقلیم شناسی

2 دکترای ژئومورفولوژی، دانشگاه حکیم سبزواری

3 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی دانشگاه حکیم سبزواری

چکیده

مرز پدیده­ای ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک می­باشد که وقتی با عوارض طبیعی همراه می‌شوند همواره دستخوش تغییراتی می‌گردند. امروزه برای پرهیز از مناقشات کشورها با دقت مرز را تعیین و علامت‌گذاری می­کنند. بنابر این ضروری است از ابزارها و تکنیک‌های جدید این تغییرات شناسایی و برنامه‌ریزی لازم برای ساماندهی این معضل سیاسی انجام گیرد. رودخانه و حوضه آبخیز سومبار (پرسه سو) یکی از سرشاخه‌های رودخانه اترک است که در اثر سیلاب‌های دوره‌ای تغییرات زیادی داشته و برای ساکنین این منطقه مشکلات زیادی به وجود آورده است. در این تحقیق با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی، زمین‌شناسی، مدل رقومی ارتفاعی و تصاویر ماهواره لندست، سال‌های 1987 و 2017 و تصویر سال 2008 ماهواره‌ای آر اس هندوستان و نرم‌افزارهای Auto CAD، ENIV و Arc map، بستر دقیق رودخانه تعیین و پارامترهای مورفومتری بستر رودخانه در دو بازه محاسبه شد. سپس بر اساس بازدید میدانی و همچنین ملاحظات زمین‌شناسی و تغییرات کاربری ارضی، تغییرات بستر رودخانه سومبار مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت. بر اساس محاسبات انجام‌شده مشخص شد، طول رودخانه سومبار در سال 1989، 58/48 کیلومتر بوده که این میزان در سال 2008، به 46/48 کیلومتر و در سال 2017 به 29/47 کیلومتر کاهش‌یافته است، میانگین زاویه مرکزی پیچان‌رودهای رودخانه سومبار 83/40 درجه در سال 1987 که این میزان در سال 2008 به 27/36 درجه و در سال 2017 به 61/30 رسیده است که این مقدار در بازه دوم بیشتر از بازه اول می‌باشد. تعداد پیچان‌رودها در سال 1987، 154 عدد بوده که این میزان در سال 2008، 144 و در سال 2017 به 136 پیچان‌رود کاهش پیداکرده است. بر اساس یافته‌ها، بخش وسیعی از ساحل ایرانی سومبار در حال فرسایش جریانی رودخانه قرار دارد و اقداماتی از قبیل مقاوم‌سازی بستر و ایجاد بسترهای مصنوعی اجتناب‌ناپذیر است. بااین‌وجود پیشنهاد می‌شود این اقدامات با رعایت شرایط هیدرودینامیک رودخانه باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Detection and Evaluation of Periodic Changes in the Sumbar River in Northeast Iran from River Morphometric and Measurement Indices

نویسندگان [English]

  • mohammad ali zanganeh asadi 1
  • ebrahim taghavi moghaddam 2
  • fereshteh beyram ali 3
1 Geomorphology of Hakim Sabzevari University
2 Doctor of Geomorphology, Hakim Sabzevari University
3 PhD student in Geomorphology Hakim Sabzevari University
چکیده [English]

Boundaries are geostrategic and geopolitical phenomena that are constantly undergoing changes when accompanied by natural disasters. Today, states carefully mark and mark the border to avoid disputes. Therefore, it is necessary to identify and plan for these changes through the new tools and techniques needed to address this political dilemma. River and watershed of Sumbar (Perce Su) is one of the tributaries of Atrak River that has been changed by periodic floods and has caused many problems for the residents of this area. In this study, using topographic maps, geology, digital elevation model and Landsat satellite imagery, 1987 and 2017 and Indian RS satellite image 2008 and Auto CAD, ENIV and Arc map software, accurate river bed determination and river bed morphometric parameters It was calculated in two intervals. Subsequently, changes in the bed of the Sumbar River were analyzed and evaluated based on field surveys as well as geological and land use changes. Calculations show that the length of the Sumbar River in 1989 was 48.58 kilometers, which decreased to 48.46 kilometers in 2008 and to 47.29 kilometers in 2017, the mean central angle of the Summar River twists 83. / 40 degrees in 1987, reaching 36.27 degrees in 2008 and 30.61 degrees in 2017, which is higher than in the second. The number of twists and turns in 1987 was 154, down from 144 in 2008 and 136 in 2017. According to the findings, a large part of the Iranian coast of Sumbar is being eroded by the river, and measures such as bed reinforcement and artificial bedding are inevitable. However, it is recommended that these measures be in accordance with river hydrodynamic conditions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Detection
  • Sumbar River
  • Morphometry
  • remote sensing
-        ارشد، صالح؛ مرید، سعید؛ میر ابوالقاسمی، هادی (1386) بررسی روند تغییرات مورفولوژیکی رودخانه‌ها با استفاده از سنجش‌ازدور: مطالعه موردی رودخانه کارون از گتوند تا فارسیات (82-1369)، مجله علوم کشاورزی و منابع، دوره14، شماره6، صص. 194-180.
-        اسماعیلی، رضا؛ حسین زاده، محمدمهدی؛ متولی، صدرالدین (1390) تکنیک‌های میدانی در ژئومورفولوژی رودخانه‌ای، چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسه انتشاراتی لاهوت.
-        بدیعی ازنداهی، مرجان؛ رحیمی هرآبادی، سعید؛ گودرزی مهر، سعید (1390) نقش تغییرات مورفولوژی رودخانه مرزی هیرمند در روابط سیاسی ایران و افغانستان، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 43، شماره4، صص.220-197.
-        تلوری عبدالرسول (1383) اصول مقدماتی مهندسی و ساماندهی رودخانه،  تهران: پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری وزارت جهاد.
-        جوادیان، سیدحمید؛ ابراهیمی، مجید؛ شریفان، سمیرا؛ نژادسلیمانی، حمید (۱۳۹۱) پیامدهای ژئوپلیتیکی ـ امنیتی تغییر بستر رودخانه‌های مرزی شمال شرق کشور مطالعه موردی رودخانه مرزی هریرود، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، زاهدان، دانشگاه سیستان و بلوچستان.
-        رضایی‌مقدم، محمدحسین؛ محمدفر، عادل؛ ولیزاده کامران؛ خلیل (۱۳۹۱) آشکارسازی تغییرات کناری و شناسایی مناطق خطر رودخانه آجی‌چای در محدوده خواجه تا ونیار، هیدروژئومورفولوژی، دوره23، شماره 4، صص.14-1.
-        شاکری، زارع، حجت؛ بهنیافر، ابوالفضل؛ قربانی شورستان، علی؛ هاشمی، معصومه (1393) مطالعه تحوّلات ژئومورفولوژی بستر رودخانه هریرود و تأثیر آن بر مرز بین‌المللی، جغرافیا و پایداری محیط، دوره4، شماره2، صص.70-57.
-        شایان، سیاوش؛ زارع، غلامرضا؛ یمانی، مجتبی؛ شریفی­کیا، محمد؛ سلطان‌پور، محسن (1393) به‌کارگیری داده‌های سنجش‌ازدور در آشکارسازی تغییرات پیچان‌رودی دلتای مند – بوشهر، فصلنامه سپهر، دوره 24، شماره 93، صص.40-27.
-        شرفی سیامک، شامی ابوالفضل، یمانی مجتبی (۱۳۹۳)، بررسی تغییرات مورفولوژیکی رودخانه اترک در بازه زمانی 20 ساله، مجله آمایش جغرافیایی فضا گرگان، دوره 4 شماره 14 صفحه 129-150
-        عاشوری، محمد؛ رضایی مقدم، محمدحسین؛ پیری، زهرا (1392) بررسی تغییر مورفولوژی بستر رودخانه پیش و پس از احداث سد با استفاده از HEC RAS و GIS (مطالعه موردی: منطقه پایین‌دست سد ستارخان اهر)، نشریه جغرافیای طبیعی، دوره45، شماره 1، صص.100-75.
-        قرابیگلی، غلامرضا و آریافر، امیر (1388) نقشه زمین‌شناسی 1:250000 ناحیه کپه داغ.
-        کهربائیان، پروین؛ بهنیافر، ابوالفضل؛ شاکری زارع، حجت؛ رضائی‌عارفی، محسن (1393) تحولات مورفولوژیکی و الگوی پیچان‌رودی بستر رودخانه مرزی هریرود با استفاده از RS، مجله پژوهش‌های کمی، دوره3، شماره3، صص.64-53.
-        شریفی­کیا، محمد؛ مال­امیری، نعمت؛ سیاوش، شایان (1392) آشکارسازی تغییرات الگوی مکانی رودخانه هیرمند و تحلیل مورفولوژیکی آن، مجله ژئومورفولوژی کمی، دوره 11، شماره 3، صص.160-149.
-        میرحیدر، دره (1383) جغرافیایی سیاسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-        میرزاوند، محمد؛ قاسمیه، هدی؛ نظری سامانی، علی‌اکبر؛ ولی، عباسعلی؛ ساداتی نژاد، سیدجواد (۱۳۹۴) بررسی الگوی پیچان‌رودی رودخانه‌ها با استفاده از شاخص‌های لئوپولد و کورنایس (رودخانه بابل رود و سجاد رود). پ‍‍ژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، دوره 6، شماره11، صص.152-161.
-        وزارت کشور (۱۳۷۷) مطالعه توسعه اقتصادی و اجتماعی حوضه آبریز اترک (اترک سفلی)، استانداری استان گلستان.
-        یمانی، مجتبی؛ علمی زاده، هیوا؛ مقصودی، مهران؛ مقیمی، ابراهیم؛ نوحه‌گر، احمد (1390) بررسی تغییرهای پیچان‌رودی و ناپایداری بستر رودها در جلگه شمالی تنگه هرمز برنامه‌ریزی و آمایش فضا (مدرس سابق)، دوره 14، شماره 4، صص. 113-101.
-        یمانی، مجتبی؛ دولتی، جواد؛ زارعی، علیرضا (1389) تأثیرگذاری عوامل هیدروژئومورفیک در تغییرات زمانی و مکانی بخش میانی رودخانه اترک»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، دوره 35، شماره 99، صص.24-1.
-      Roder, A. & Propper, M. & Stellmes, M. & Hill, A. (2016) Reprint of “Assessing urban growth and rural, land use transformations in a cross-border situation in Northern Namibia and Southern Angola”, Land Use Policy, Vol.53, pp.97–111.
-      Casado, A. & Peiry, J.L. & Campo, A.M. (2016) Geomorphic and vegetation changes in a meandering dryland river regulated by a large dam, Sauce Grande River, Argentina. Geomorphology, Vol.268, pp. 21–34.
-      Assine, M. L. & Aguinaldo, S. (2009) Contrasting fluvial styles of the Paraguay River in the northwestern border of the Pantanal wetland, Brazil, Geomorphology, Vol.113, No.1-3, pp.189-199.
-      Biedelharn, D.S. & Elliot, C.M. & Watson, C. (1997) The WES stream investingation and stream bank stabilization, handbook. U.S. Army Engineering.
-      Brierley, G. J. & Fryirs, K. A. (2005) Geomorphology and river management: applications of the River Styles framework, Blackwell, Oxford, UK.
-      Chang, Bowon. (2010) "The power of geographical boundaries: Cultural, political, and economic border effects in a unitary nation", Graduate Theses and Dissertations.
-      Donaldson, J.W. (2011).= Paradox of the moving boundary: Legal heredity of river accretion and avulsion, Water Alternatives, Vol.4, No.2, pp.155-170.
-      Grainger, S. & Declan, C. (2014) Climate change and International River Boundaries: fixed points in shifting sands, Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, Vol.5, No.6, pp.835-848
-      Tanaka H. & Adityawan, M. B. & Mano, A. (2014) Morphological changes at the Nanakita River mouth after the Great East Japan Tsunami of 2011, Coastal Engineering, Vol.86, pp.14–26.
-      Leopold, L. & Wolman, M.G. (1960) River Meanderes, Bulletin of the Geological Society.
-      Max, G. Rozo. & Afonso, Nogueira. Carlomagno, Soto-Castro. (2006) Remote sensing-based analysis of the platform changes in the Upper Amazon River over the period 1986–2006 Journal of South American Earth Sciences, Vol.51, pp. 28–44.
-      mcFeeters S. K. (2013) Using the Normalized Difference Water Index (ADD I) within Geographic Information System to Detect Swimming Pools for mosquito Abatemen A Practical Approach, Remote Sensing, Vol.5, No.7, pp. 3544-3561.
-      Singh, A. (1989) Digital change detection techniques using remotely sensed data, International Journal of Remote Sensing, Vol.10, pp.989–1003.
-      Shuhei, K. & Lagerlof, N. (2015) Natural Borders, Seminar in University of Guelph in October 2014.
-      Tools in Fluvial Geomorphology, (2016) 2nd Edition G. Mathias Kondolf, Hervé Piégay ISBN: 978-0-470-68405-4, June, Wiley-Blackwell.
-      Vikrant, Jain. & Sinha, R. (2004) Fluvial dynamics of an anabranching river system in Himalayan foreland basin, Baghmati river, north Bihar plains, India, Geomorphology, Vol.60, No.1–2, pp. 147-170.
-      Yu Jing, Xie. & Cho, Nam Ng. (2013) Exploring spatio-temporal variations of habitat loss and its causal factors in the Shenzhen River cross-border watershed, Applied Geography Vol.39, pp. 140-150.