بررسی عوامل تاثیرگذار در انعقاد معاهدة صلح آماسیه در مرزهای غربی ایران

نوع مقاله: علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم انتظامی امین

2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر ری

3 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه خوارزمی

چکیده

زمینه و هدف: مرز ایران و عثمانی، با وجود بیش از دو سده روابط مسالمت‎آمیز سلاطین اولیه عثمانی با صوفیان طریقت صفوی در اردبیل و اشتراکات فراوان فرهنگی، تاریخی و دینی، به مدت چهل و یک سال از نبرد چالدران(920ه.ق/1514م)، تا انعقاد معاهده صلح آماسیه(962ه.ق/1555م) دچار بحران بوده است. هدف این مطالعه، بررسی علل ناآرامی در مرزهای غربی ایران و تحلیل نقش عوامل جغرافیایی، مقاومت‌های مرزنشینان و تاکتیک‌های نظامی شاه طهماسب صفوی در دفع حملات نظامی عثمانی‌ها و انعقاد معاهده صلح آماسیه بین ایران و عثمانی است.
روش: این پژوهش از نوع مطالعات تاریخی است که به روش توصیفی، تحلیلی انجام شده است. در روش توصیفی، تحلیلی، با استفاده از گزارش‌های تاریخی، بخش‌هایی از نقل، به منظور تحلیل و بررسی دقیق مورد استفاده قرار می‌گیرند، اگرچه اساس کار، تحلیل محتوایی مطالب و استخراج نتایج است. منابع تاریخی این مقاله، منابع دست اول صفویه و عثمانی و مطالعات مورخان و نویسندگان ترکی و فارسی در بازه زمانی سال 930ق/1524م تا 962ه.ق/1555م است.
یافته ها و نتایج: پژوهش نشان داد که شرایط اقلیمی مرزهای غربی ایران از جمله: کوهستانی بودن منطقه و درنتیجه عدم تحرک درست توپخانه عثمانی‌ها در این مناطق و برف و سرما، مقاومت مرزنشینان و شخص شاه طهماسب با بهره‌گیری از عقل و متون دینی در استفاده از تاکتیک‌های مناسب و مؤثر جنگی، در انعقاد معاهده صلح آماسیه نقش داشته است و این حادثه الگوی تاریخی مناسبی در حفظ مرزهای ایران و مناسبات مسالمت آمیز در جهان اسلام محسوب می‌شود، چراکه به پایان چهل و یک سال رابطه خصومت آمیز، برقراری ثبات و آرامش 24 ساله، تعیین حدود و ثغور مرزهای طرفین و قبول موجودیت سیاسی و جغرافیایی ایران از سوی عثمانی‌ها انجامید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the Factors Influencing the Peace Treaty on the Western Borders of Iran

نویسندگان [English]

  • HASAN MOJARABI 1
  • MOHAMMAD TAGHI EMAMI KHOII 2
  • SEYYED ABOLFAZL RAZAVI 3
1)      ­افوشته‌ای نطنزی، محمود(1373). نقاوه الاثار فی ذکر الاخبار در تاریخ صفویه.(به اهتمام احسان اشراقی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

2)      امامی خویی، محمد تقی(1392). ترکان، اسلام و علوی گری-بکتاشی گری در آناتولی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

3)      امامی خویی، محمد تقی(1395). تاریخ امپراتوری عثمانی. تهران: انتشارات سمت.

4)      امامی خویی، محمد تقی،(1378). استراتژی امپراطوری عثمانی ازحفر دن به ولگا. نشریه تاریخ ایران. دانشگاه شهید بهشتی. شماره 59. صص 28-42.

5)      اوزون چارشی لی، اسماعیل حقی(1370). تاریخ عثمانی.(وهاب ولی، مترجم). تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

6)      الحسینی القمی، قاضی احمد شرف‌الدین(1359). خلاصه التواریخ.(احسان اشراقی، مصحح). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

7)      ایوانف، م.س(1392). نگاهی به تاریخ ایران از عصر باستان تا روزگار معاصر.(محمد نایب پور، مترجم). تهران: انتشارات نگاه گستران فردا.

8)      بیانی، خانبابا(1353). تاریخ نظامی ایران(جنگهای دوره صفویه). تهران: انتشارات ستاد بزرگ ارتشتاران.

9)      پارسا دوست، منوچهر(1377). شاه طهماسب اول، چاپ اول. تهران: شرکت سهامی انتشار.

10)   پیگولوسکایا،آیویاکوبوسکی و نیناویکتوروونا(1354). تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی.(کریم‌کشاورز، مترجم). تهران: پیام.

11)   پور گشتال،‌هامر(1387). تاریخ عثمانی.(میرزازکی علی آبادی، مترجم). تهران: نشر اساطیر.

12)   پور ایران، عباس(1385). روابط ایران و عثمانی در عهد صفویان. مشهد: نشر دستور.

13)   ترکمان، اسکندر بیگ(1382). تاریخ عالم آرای عباسی،(ایرج افشار، مصحح). تهران: امیرکبیر.

14)   دهقانی، رضا(1388). روابط ایران و عثمانی به مثابه الگوی روابط شرقی،اسلامی. فصلنامه فرهنگ. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال دوم. شماره 3. صص 83-107.

15)   راس، لردکین(1373). قرون عثمانی.(پروانه ستاری، مترجم).تهران: کهکشان.

16)   رشید، احمد(1327). تاریخ عثمانی. استانبول.(بی نام).

17)   رحیملو، یوسف(1375). تشبثات مذهبی عثمانی‌ها. نشریه جغرافیا دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شماره3. صص30-40.

18)   روملو، حسن بیگ(1389). احسن التواریخ.(عبدالحسین نوایی، مصحح). تهران: اساطیر.

19)   زرین کوب، عبدالحسین(1376). دنباله جستجو در تصوف ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.

20)   سلانیکی، مصطفی(1389). تاریخ سلانیکی.(نصرالله صالحی، مترجم). تهران: طهوری.

21)   سومر، فاروق(1371). نقش ترکان آناتولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی.(احسان شرقی، مترجم). تهران: گستره.

22)   سیوری، راجر(1378). ایران عصر صفوی.(کامبیز عزیزی، مترجم). تهران: نشر مرکز.

23)   شاو، استنفوردجی(1370). تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید،(محمود رمضان زاده، مترجم). مشهد: آستان قدس.

24)   صالحی، نصرالله(1394). تاریخ روابط ایران و عثمانی. چاپ اول. تهران: طهوری.

25)   صالحی، نصرالله(1391). تاریخ نگاری و مورخان عثمانی، چاپ اول. تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.

26)   طاهری، ابوالقاسم(1349). تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران، تهران:(بی نام).

27)   طهماسب، بن اسماعیل(1363). تذکره شاه طهماسب.(با مقدمه و فهرست اعلام، امرالله صفری). تهران: شرق.

28)   عبدی بیگ شیرازی(نویدی)(1369). تکلمه الاخبار(چاپ اول)، به تصحیح دکتر عبد الحسین نوایی. تهران: نشر نی.

29)   غفاری قزوینی، احمد(1343). تاریخ جهان آراء، از روی نسخه عکسی استانبول.(با مقابله و نسخه محشی، علامه قزوینی). تهران: کتابفروشی حافظ.

30)   قزوینی، یحیی بن عبدالطیف(1363). لب التواریخ.(به خط، محمد باقر نیرومند). تهران: انتشارات بنیاد.

31)   قزوینی، منشی بوداق(1378). جواهرالاخبار،(مقدمه، تصحیح‌وتعلیقات، محسن بهرام نژاد). تهران: میراث مکتوب.

32)   نوایی، عبدالحسین(1350). شاه طهماسب صفوی‌. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

33)   نامعلوم،(1370). عالم آرای شاه طهماسب،(به کوشش، ایرج افشار). تهران: انتشارات دنیای کتاب.

34)   نایپ پور، محمد(1391). زمینه‌ها و شرایط منجر به امضای قردادآخال. تهران: انتشارات دانشگاه علوم انتظامی امین.

35)   مهدوی، عبدالرضا هوشنگ(1384). تاریخ روابط خارجی ایران. تهران: امیرکبیر.

36)   مورگان، دیوید(1373). ایران در قرون وسطی.(عباس مخبر، مترجم). تهران: نشر طرح‌نو.

37)   میر جعفری، حسین(1354). نامه‌ای از شاه طهماسب صفوی به سلطان سلیمان قانونی. نشریه بررسیهای تاریخی. سال دهم، شماره 5. صص231 تا 256.

38)   هدایت، رضاقلی‌خان(1380). تاریخ روضه الصفای ناصری ج12.(به تصحیح و تحشیه، جمشید کیان فر). تهران: اساطیر.

39)   هینتس، والتر(1362). تشکیل دولت ملی در ایران،(کیکاوس جهانداری، مترجم). تهران: انتشارات خوارزمی.

40) Danışmend, Ismail hami,(1999). Osmanlı Trihi Cilt.2. İstanbul: Turkıya Yayınevı.

41) Danışmend, Ismail hami, (1971). osmanli tarihi kronolijisi. Istanbul: Turkıya Yayınevı.

42) Hüsameddin, Hüseyin(1992). Amasya Meydan-Larousse Ansiklopedisi. 1:275-8.-

43) Ihsanoglu, Ekmeleddin(1999).Osmanlidevleti tarihi. Istanbul: Feza Gazetıcılıkç.

44) Kütükoğlü, Bekir(1962).Osmanlı İran syası Münasebatleri.İstanbul: Unıversıtesı Edebıyat Fakultesı Yayınları.

45) peçevı, Ibrahımefendı)1283(. peçevı tarıhı, Istanbul :Amera.

46) peçevı,Ibrahımefendı)1981(.peçevı tarıhı.)Baykal bekır, Sıtkı( Ankara: Babınger.

47) Remzı, Kılıç)2001(. Yuzyıllarda Osmanlı İran syası Anlaşmalari, İstanbul: Tez Yayınları.

48) Rasım, Ahmed)1966(. Osmanlı Tarıhı. İstanbul: Sanat Yayınları.

49) Sertoğlu, Mıthat(1986). Osmanlı Tarihi Luğatı.İstanbul: Bedir Yayınları.

50) Şahin, B(1996). Süleyman. Osmanlı Ansiklopedisi.

51) Yücel,Yaşar(1991). Fatıh Yavuz, Kamnı. Ankara: Turk Tarıh Kurumuç.